Với những ai chinh phục các đỉnh núi cao, say độ cao là mối nguy thầm lặng có thể ập đến bất ngờ và làm hỏng cả chuyến đi, thậm chí đe dọa tính mạng nếu chủ quan. Vậy say độ cao là gì, vì sao nó xảy ra và làm thế nào để nhận biết, phòng tránh? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hiện tượng này cùng những cách thích nghi và xử lý hiệu quả khi trekking ở vùng núi cao.
Say độ cao là gì? Altitude sickness là gì?
Say độ cao (tiếng Anh là altitude sickness, hay acute mountain sickness – AMS) là tình trạng cơ thể phản ứng tiêu cực khi lên độ cao lớn quá nhanh, nơi áp suất không khí và lượng oxy giảm đáng kể so với đồng bằng. Khi đó, cơ thể chưa kịp thích nghi với môi trường loãng khí, dẫn đến hàng loạt triệu chứng khó chịu.
Nói cách khác, khi ai đó thắc mắc altitude sickness là gì thì đây chính là câu trả lời: một hội chứng phổ biến ở người leo núi, không phân biệt tuổi tác hay thể lực. Người khỏe mạnh, tập luyện nhiều vẫn có thể mắc phải, bởi khả năng thích nghi độ cao mang tính cá nhân và khó đoán trước.
Nguyên nhân gây ra say độ cao
Nguyên nhân cốt lõi là sự sụt giảm oxy khi lên cao. Càng lên cao, áp suất khí quyển càng thấp khiến lượng oxy trong mỗi hơi thở ít đi, buộc cơ thể phải làm việc nhiều hơn để bù đắp. Một số yếu tố làm tăng nguy cơ gồm:
- Lên độ cao quá nhanh: leo gấp, không cho cơ thể thời gian làm quen.
- Cơ địa nhạy cảm: một số người dễ bị hơn dù thể lực tốt.
- Mất nước và gắng sức quá mức: khiến cơ thể thêm suy kiệt.
- Uống rượu bia, thiếu ngủ: cản trở quá trình thích nghi.
Triệu chứng say độ cao thường gặp cần nhận biết sớm
Nhận biết sớm dấu hiệu là chìa khóa để xử lý kịp thời. Triệu chứng nhẹ thường xuất hiện vài giờ sau khi lên cao, gồm đau đầu, buồn nôn hoặc nôn, chóng mặt, mệt mỏi, chán ăn, khó ngủ và hụt hơi khi vận động.
Khi tình trạng nặng hơn, cơ thể có thể rơi vào hai biến chứng nguy hiểm. Phù não do độ cao gây đau đầu dữ dội, lú lẫn, đi loạng choạng và mất phối hợp vận động. Phù phổi do độ cao gây khó thở ngay cả khi nghỉ, kèm ho, tức ngực và có thể ho ra bọt. Cả hai đều đe dọa tính mạng, cần được đưa xuống núi cùng cấp cứu y tế ngay lập tức.
Say độ cao ở bao nhiêu mét thì nguy hiểm
Triệu chứng nhẹ có thể bắt đầu từ khoảng 2.400 – 2.500 m so với mực nước biển. Từ mốc 3.000 m trở lên, nguy cơ tăng rõ rệt, và trên 3.500 – 4.000 m thì các biến chứng nặng dễ xảy ra hơn nếu lên quá nhanh.
Ở Việt Nam, phần lớn các đỉnh trekking cao dưới 3.200 m (Fansipan cao 3.143 m), nên tình trạng nghiêm trọng ít gặp hơn so với các cung quốc tế như dãy Himalaya hay Kilimanjaro. Tuy vậy, triệu chứng nhẹ vẫn có thể xuất hiện, đặc biệt khi bạn leo nhanh hoặc có cơ địa nhạy cảm, nên tuyệt đối không được chủ quan.
Cách thích nghi độ cao khi leo núi
Phòng tránh tốt nhất là cho cơ thể thời gian thích nghi. Một số nguyên tắc quan trọng:
- Lên cao từ từ: tăng độ cao ngủ nghỉ mỗi ngày một cách vừa phải, áp dụng nguyên tắc “leo cao, ngủ thấp” khi có thể.
- Uống đủ nước: giữ cơ thể không mất nước suốt hành trình.
- Tránh rượu bia và thuốc an thần: những thứ cản trở hô hấp và giấc ngủ.
- Ăn đủ, ưu tiên tinh bột: cung cấp năng lượng cho cơ thể vận hành.
- Đi chậm, không gắng sức: lắng nghe cơ thể và nghỉ ngơi khi cần.
Với các cung rất cao, một số người dùng thuốc hỗ trợ phòng ngừa theo chỉ định của bác sĩ; hãy tham khảo ý kiến chuyên môn trước chuyến đi thay vì tự ý dùng.
Cách xử lý khi có dấu hiệu say độ cao giữa đường
Nếu xuất hiện triệu chứng nhẹ, nguyên tắc vàng là dừng lại, không tiếp tục lên cao cho đến khi cơ thể ổn định. Hãy nghỉ ngơi, uống nước, giữ ấm và có thể dùng thuốc giảm đau đầu thông thường.
Nếu triệu chứng không thuyên giảm hoặc nặng thêm, cách an toàn nhất là xuống độ cao thấp hơn ngay lập tức – đây là biện pháp hiệu quả nhất. Khi có dấu hiệu của phù não hoặc phù phổi như lú lẫn, loạng choạng, khó thở lúc nghỉ, cần đưa người bệnh xuống núi khẩn cấp và tìm hỗ trợ y tế, thở oxy nếu có. Đừng bao giờ để người có triệu chứng nặng ở lại một mình hay cố lên đỉnh bằng mọi giá.
Kết luận
Hiểu say độ cao là gì và biết cách nhận diện, phòng tránh sẽ giúp bạn chinh phục núi cao an toàn hơn. Hãy lên cao từ từ, uống đủ nước, lắng nghe cơ thể và luôn sẵn sàng xuống núi khi triệu chứng trở nặng – tính mạng quan trọng hơn bất kỳ đỉnh núi nào. Bài viết mang tính tham khảo; với các cung đường rất cao hoặc nếu có bệnh nền, bạn nên hỏi ý kiến bác sĩ trước chuyến đi. Tham khảo thêm kinh nghiệm trekking an toàn tại trailsrule.com.